Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) mới có văn bản trả lời góp ý Dự thảo Đề án Phát triển thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh giai đoạn 2026-2030, định hướng đến năm 2045 do Bộ Công Thương chủ trì soạn thảo.
Về tính khả thi của các mục tiêu định lượng, VCCI cho rằng, mục tiêu thu hút 300 đến 500 doanh nghiệp tham gia và đạt tỉ lệ sử dụng công cụ phái sinh 20 đến 30% trong nhóm doanh nghiệp lớn vào năm 2030 là tham vọng, tuy nhiên cần cân nhắc đến tính khả thi của mục tiêu này.
Hiện nay, tỉ lệ sử dụng công cụ phái sinh chuẩn hóa trong các doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam nhìn chung còn thấp. Rào cản chính không nằm ở thiếu sản phẩm mà ở chi phí ký quỹ, chuẩn mực kế toán chưa rõ ràng, rủi ro tỉ giá khi giao dịch trên sàn quốc tế và đặc biệt là tâm lý e ngại sau các vụ thua lỗ lớn của một số doanh nghiệp Nhà nước và tư nhân trong quá khứ.
Từ đó, VCCI đề nghị Ban soạn thảo bổ sung khảo sát thực địa với ít nhất 200 doanh nghiệp đại diện cho các ngành hàng chủ lực để xác định lại các chỉ tiêu trên cơ sở dữ liệu thực, đồng thời xây dựng các chỉ tiêu trung gian theo từng năm thay vì chỉ có chỉ tiêu cuối kỳ.
Hiện có khoảng 10 - 12 ngân hàng thương mại đang cung cấp dịch vụ phái sinh giá cả hàng hóa cho khách hàng.
Về vai trò của ngân hàng thương mại trong cấu trúc thị trường mới, theo VCCI, hiện nay khoảng 10 - 12 ngân hàng thương mại đang cung cấp dịch vụ phái sinh giá cả hàng hóa cho khách hàng, đóng vai trò là kênh tiếp cận chính của doanh nghiệp Việt Nam với thị trường quốc tế.
Dự thảo có đề cập đến nhóm chủ thể này nhưng chưa làm rõ quan hệ giữa kênh giao dịch qua ngân hàng (theo Thông tư 40/2016/TT-NHNN) với kênh giao dịch tập trung qua Sở giao dịch trong cấu trúc thị trường mới.
Cộng đồng ngân hàng băn khoăn liệu các sản phẩm OTC mà ngân hàng đang cung ứng có bắt buộc phải chuyển sang giao dịch qua Sở giao dịch hay không, có phải tuân thủ yêu cầu báo cáo và thanh toán bù trừ tập trung hay không, và quan hệ với cơ quan giám sát chính (Ngân hàng Nhà nước hay cơ quan quản lý Sở giao dịch) sẽ được phân định ra sao. VCCI đề nghị Đề án bổ sung một mục riêng làm rõ kiến trúc tổng thể này.
Về cơ chế tham gia của doanh nghiệp Nhà nước, VCCI đánh giá đây là điểm nghẽn lớn đã được Dự thảo Đề án nhận diện đúng nhưng giải pháp đưa ra còn rất chung chung.
"Thực tế cho thấy các tập đoàn năng lượng, xăng dầu, điện lực và than có nhu cầu phòng vệ giá rất lớn nhưng bị ràng buộc bởi các quy định về quản lý vốn Nhà nước, trách nhiệm bảo toàn vốn và đặc biệt là tâm lý e ngại bị quy kết thua lỗ do đầu cơ khi hoạt động phòng vệ giá phát sinh nghĩa vụ tài chính theo chiều bất lợi", VCCI chỉ ra.
VCCI đề nghị Bộ Tài chính, với vai trò là cơ quan đại diện chủ sở hữu phần vốn Nhà nước, cần ban hành hướng dẫn cụ thể, bao gồm các nội dung như tiêu chí phân biệt giao dịch phòng vệ với giao dịch đầu cơ, phương pháp đánh giá hiệu quả của chương trình phòng vệ trên cơ sở tổng thể chứ không tách rời từng hợp đồng.
Đồng thời, có cơ chế miễn trừ trách nhiệm cá nhân của người đứng đầu khi tuân thủ đầy đủ quy trình quản trị rủi ro, và quy định về kiểm toán nội bộ chuyên biệt cho hoạt động phái sinh. Theo VCCI, nếu không tháo gỡ được nút thắt này, nhu cầu lớn nhất của thị trường sẽ tiếp tục không được giải phóng.
Về chi phí ký quỹ và khả năng tiếp cận của doanh nghiệp nhỏ và vừa: Một trong những rào cản lớn nhất đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa là chi phí ký quỹ ban đầu và ký quỹ duy trì khi thị trường biến động.
VCCI chỉ ra, trong khi các tập đoàn lớn có thể bỏ ra vài chục đến vài trăm tỷ đồng cho ký quỹ, doanh nghiệp vừa và nhỏ chiếm trên 95% số doanh nghiệp Việt Nam thường không có dòng tiền đủ để duy trì vị thế qua các đợt biến động giá mạnh.
VCCI đề nghị Đề án nghiên cứu một số giải pháp như chấp nhận tài sản đảm bảo phi tiền mặt (thư bảo lãnh ngân hàng, chứng từ kho hàng, trái phiếu chính phủ) trong cơ chế ký quỹ, phát triển dịch vụ ủy thác tham gia thị trường qua hợp tác xã và hiệp hội ngành hàng, đồng thời ưu tiên thiết kế các hợp đồng vi mô (mini contracts) với quy mô danh nghĩa nhỏ phù hợp với doanh nghiệp nhỏ.
Về sự tham gia của nhà đầu tư nước ngoài: Cộng đồng doanh nghiệp đầu tư nước ngoài tại Việt Nam, đặc biệt là các tập đoàn thương mại hàng hóa toàn cầu, các định chế tài chính và các quỹ đầu tư chuyên biệt, có vai trò quan trọng trong việc cung cấp thanh khoản cho thị trường giai đoạn đầu.
Tuy nhiên, Dự thảo chưa đề cập cụ thể đến cơ chế chuyển đổi ngoại tệ, ký quỹ bằng ngoại tệ, chuyển lợi nhuận ra nước ngoài và xử lý vướng mắc về quản lý ngoại hối. VCCI đề nghị Đề án có một mục riêng về khung tham gia của nhà đầu tư nước ngoài, đồng thời tận dụng cơ chế Trung tâm tài chính quốc tế để thí điểm các quy định cởi mở hơn trước khi nhân rộng.
Bên cạnh đó, cần xây dựng cơ chế công nhận lẫn nhau với các trung tâm tài chính lớn như Singapore, Hong Kong (Trung Quốc) và London để nhà đầu tư nước ngoài có thể tham gia mà không phải tuân thủ thủ tục đăng ký kép.
