Lần đầu tiên, các nhà khoa học Việt Nam đã nghiên cứu thành công cây Chưn bầu ba lá (Combretum trifoliatum) - loài thực vật mọc phổ biến ven sông, rạch Nam Bộ - để tạo ra chế phẩm kháng viêm có tiềm năng ứng dụng trong chăm sóc sức khỏe.
Đây là kết quả của đề tài “Nghiên cứu thành phần hóa học và tạo chế phẩm kháng viêm từ cây Chưn bầu ba lá (Combretum trifoliatum)” do TS Nguyễn Tấn Phát cùng các cộng sự tại Viện Công nghệ Tiên tiến, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam thực hiện.
Chi Chưn bầu (Combretum) là một trong những chi thực vật lớn của họ Chưn bầu (Combretaceae), với hơn 370 loài phân bố tại các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới trên thế giới. Nhiều loài trong chi này đã được chứng minh sở hữu các hoạt tính sinh học đáng chú ý như: kháng viêm, kháng khuẩn, chống oxy hóa hay hỗ trợ tiêu diệt tế bào ung thư.
Tại Việt Nam, dù đã ghi nhận 12 loài và 2 thứ thuộc chi Combretum, các nghiên cứu về thành phần hóa học và hoạt tính sinh học vẫn còn khá hạn chế. Đặc biệt, Chưn bầu ba lá loài mọc tự nhiên dọc các vùng sông nước Nam Bộ gần như chưa được khai thác về mặt dược liệu.
Xuất phát từ thực tế đó, nhóm nghiên cứu đã tập trung khảo sát thành phần hóa học của lá cây Chưn bầu ba lá và đánh giá khả năng kháng viêm thông qua cơ chế ức chế sản sinh nitric oxide (NO) trên tế bào đại thực bào.
Cây Chưn bầu ba lá.
Kết quả cho thấy từ nguyên liệu lá cây, các nhà khoa học đã phân lập và xác định cấu trúc được 25 hợp chất tự nhiên khác nhau.
Đáng chú ý, nhóm đã phát hiện hai hợp chất triterpene saponin hoàn toàn mới và đặt tên là comtrifoside A và comtrifoside B. Theo TS Nguyễn Tấn Phát, cả hai hợp chất đều mang cấu trúc hiếm gặp trong tự nhiên. Đặc biệt, comtrifoside B sở hữu khung urs-20-en, lần đầu tiên được ghi nhận trong chi Combretum.
Ngoài ra, nghiên cứu còn ghi nhận 9 hợp chất lần đầu được phát hiện trong chi Combretum và 14 hợp chất lần đầu tiên được phân lập từ loài Chưn bầu ba lá. Những phát hiện này góp phần bổ sung dữ liệu khoa học quan trọng về nguồn tài nguyên thực vật Việt Nam, đồng thời mở rộng hiểu biết về các hợp chất tự nhiên có giá trị sinh học.
Hoạt tính kháng viêm nổi bật
Nhóm nghiên cứu đã thử nghiệm hoạt tính kháng viêm của các cao chiết từ lá Chưn bầu ba lá, thông qua khả năng ức chế sản sinh nitric oxide trên tế bào đại thực bào RAW264.7. Điểm đáng chú ý là chế phẩm không chỉ được tạo ra ở quy mô phòng thí nghiệm mà còn được xây dựng hệ thống tiêu chuẩn chất lượng tương đối hoàn chỉnh. Các tiêu chí về độ an toàn, giới hạn kim loại nặng, chỉ tiêu hóa lý cũng như phương pháp kiểm nghiệm bằng các kỹ thuật phân tích hiện đại đã được thiết lập.
Theo các nhà nghiên cứu, đây là bước tiến quan trọng giúp thu hẹp khoảng cách giữa nghiên cứu cơ bản và khả năng ứng dụng thực tiễn của sản phẩm.
Mở ra hướng phát triển dược liệu “Made in Vietnam”
Kết quả nghiên cứu đã được công bố qua 4 bài báo khoa học, trong đó có một công trình đăng trên tạp chí quốc tế Natural Product Research thuộc danh mục SCI-E. Đây cũng là nghiên cứu đầu tiên công bố cấu trúc của hai hợp chất mới comtrifoside A và comtrifoside B được phân lập từ lá Chưn bầu ba lá.
Bên cạnh giá trị học thuật, đề tài còn góp phần đào tạo nguồn nhân lực nghiên cứu với 1 nghiên cứu sinh và 2 học viên cao học ngành Hóa hữu cơ hoàn thành quá trình đào tạo từ kết quả nghiên cứu.
Theo TS Nguyễn Tấn Phát, những kết quả thu được là nền tảng để tiếp tục đánh giá sâu hơn về độ an toàn, hiệu quả sinh học và tiến tới các nghiên cứu tiền lâm sàng, lâm sàng trong tương lai. Không chỉ dừng ở khả năng kháng viêm, các hợp chất được phát hiện còn cho thấy tiềm năng phát triển theo nhiều hướng khác như chống oxy hóa, bảo vệ gan hoặc hỗ trợ điều trị ung thư.
