Kể từ đầu tháng 3, chỉ có 99 tàu thuyền dám băng qua eo biển Hormuz. Con số này cho thấy một sự sụt giảm kinh hoàng bất chấp nỗ lực duy trì dòng chảy hàng hóa của các bên trong bối cảnh lực lượng Iran liên tục thực hiện các cuộc tấn công nhắm vào tàu vận tải.
Lưu lượng của một trong những tuyến hàng hải huyết mạch bận rộn nhất hành tinh, thực tế đã lao dốc tới 95% kể từ khi cuộc chiến bùng nổ vào ngày 28/2.
Trước xung đột, Trung tâm Thông tin Hàng hải chung ghi nhận trung bình mỗi ngày có khoảng 138 lượt tàu qua lại eo biển này, vận chuyển tới 1/5 lượng dầu thô của toàn thế giới.
Với vỏn vẹn 99 tàu vượt qua eo biển từ đầu tháng, dữ liệu từ đơn vị phân tích vận tải Kpler chỉ ra tương đương chỉ có 5-6 tàu mỗi ngày đi qua khu vực rủi ro một cách yên ả. BBC Verify đã đi sâu tìm hiểu danh tính những con tàu này và những rủi ro chết người mà họ phải đối mặt.
Những kẻ "đi trên dây"
Phân tích cho thấy khoảng 1/3 số lượt băng qua eo biển gần đây thuộc về các tàu có liên hệ với Iran. Trong số đó có 14 tàu treo cờ Iran và nhiều tàu khác đang nằm trong danh sách trừng phạt do nghi vấn liên quan đến mạng lưới buôn bán dầu mỏ của Tehran. Ngoài ra, 9 tàu khác thuộc sở hữu của các công ty có trụ sở tại Trung Quốc, và 6 tàu ghi nhận điểm đến là Ấn Độ.
Đáng chú ý, báo cáo cũng chỉ ra nhiều tàu không liên quan đến Iran vẫn cập cảng nước này, bao gồm cả các tàu thuộc sở hữu của các công ty Hy Lạp. Để sống sót, nhiều tàu đã phải chọn những lộ trình dài và bất thường. Đơn cử như một tàu chở dầu treo cờ Pakistan vào ngày 15/3 đã chọn đi sát bờ biển Iran thay vì đi vào tuyến đường giữa eo biển như thông lệ.
Ông Bradley Martin, chuyên gia nghiên cứu cấp cao tại RAND Corporation (Mỹ), nhận định: "Con tàu này có khả năng đang di chuyển theo các chỉ dẫn trực tiếp từ phía Iran". Theo ông, lộ trình này có thể nhằm né tránh các bãi thủy lôi, hoặc đơn giản là để phía Iran dễ dàng kiểm soát danh tính con tàu.
Bà Michelle Wiese Bockmann từ Windward Maritime Analytics cho rằng việc ép tàu thuyền chuyển hướng là một chiến thuật để buộc họ đi vào lãnh hải và tuân thủ luật lệ hàng hải của Tehran. "Iran đang kiểm soát eo biển bằng bóng ma sợ hãi từ các cuộc tấn công và thủy lôi. Đó là lý do tàu bè phải chấp nhận đi vòng, 'ôm' sát đường bờ biển của họ thay vì đi vào luồng hàng hải quốc tế," bà chia sẻ với BBC Verify .
Đồng quan điểm, ông Michael Connell từ Trung tâm Phân tích Hải quân (Mỹ) cho rằng các tàu chấp nhận đi tuyến đường khác thường đã có "thỏa thuận ngầm" với chính quyền Iran để được bảo đảm an toàn.
Những "con tàu ma"
Để lẩn trốn, đại đa số tàu thuyền hiện nay đều chọn cách tắt Hệ thống Nhận dạng Tự động (AIS). "Họ đang băng qua eo biển trong tình trạng 'nhắm mắt'," ông Dimitris Ampatzidis từ Kpler cho biết.
Bằng cách tắt tracker ngay khi tiến vào Vịnh Oman, những con tàu này biến mất hoàn toàn trên bản đồ định vị và chỉ xuất hiện trở lại vài ngày sau đó tại một tọa độ khác. Chiến thuật này dù giúp tàu ẩn mình trước các mối nguy, nhưng lại gây khó khăn lớn cho các đơn vị giám sát.
"Mọi dữ liệu của chúng tôi đều phải được các chuyên gia đối soát thủ công và kết hợp với hình ảnh vệ tinh để đảm bảo tính xác thực," đại diện Kpler khẳng định.
4 "gọng kìm" đe dọa hàng hải
Kể từ khi xung đột leo thang, đã có ít nhất 20 tàu thương mại bị tấn công ngoài khơi Iran. Ngày 11/3, tàu chở hàng rời Mayuree Naree (Thái Lan) đã bị trúng hai tên lửa khi đang cố vượt eo biển. Vụ tấn công khiến 3 trong số 23 thủy thủ mất tích, nghi bị kẹt lại trong buồng máy.
Cùng ngày, tàu Star Gwyneth (Hy Lạp) và MT Safesea Vishnu (Mỹ) cũng trở thành mục tiêu. Trong một vụ tấn công khác khi tàu đang neo đậu ngoài khơi Iraq, một người đã thiệt mạng và 28 thủy thủ phải nhảy xuống biển để thoát thân khỏi con tàu đang rực cháy.
Các chuyên gia cảnh báo về 4 mối đe dọa bủa vây các con tàu: thiết bị bay không người lái (UAV), tên lửa chống hạm ven bờ, xuồng không người lái và thủy lôi. Ông Arun Dawson từ Viện Freeman (King's College) nhận định: "Việc rà quét thủy lôi vốn cần sự tỉ mỉ và chậm rãi sẽ trở nên cực kỳ nguy hiểm nếu tàu quét mìn cũng bị tấn công từ trên không và trên mặt nước."
Tận dụng địa hình hiểm trở với đường bờ biển núi non sát eo biển hẹp và nông, Iran có thể tung ra các đòn tấn công từ cao điểm, khiến tàu thương mại gần như không có thời gian phản ứng.
