Nga vừa hạ thủy thêm một tàu phá băng chạy bằng năng lượng hạt nhân, tiếp tục mở rộng hạm đội được đánh giá là lớn và hiện đại nhất thế giới. Động thái này diễn ra trong bối cảnh Bắc Cực ngày càng trở thành khu vực cạnh tranh chiến lược khi băng tan mở ra các tuyến hàng hải mới và tạo điều kiện tiếp cận nguồn tài nguyên khổng lồ dưới lòng đất.
Khác với tàu phá băng thông thường, các tàu phá băng hạt nhân được trang bị lò phản ứng hạt nhân ngay trên tàu, cho phép hoạt động liên tục trong thời gian dài mà không cần tiếp nhiên liệu. Nguồn năng lượng lớn từ lò phản ứng giúp những con tàu này đủ sức phá vỡ các lớp băng dày nhiều mét và duy trì hoạt động quanh năm trong điều kiện khắc nghiệt của Bắc Cực.
Đây được xem là lợi thế mà hiện rất ít quốc gia có thể sở hữu. Trong nhiều thập kỷ qua, Nga đã đầu tư mạnh vào công nghệ này và hiện nắm giữ hạm đội tàu phá băng hạt nhân lớn nhất thế giới.
Về thiết kế, các tàu phá băng hạt nhân có thân tàu được chế tạo bằng thép cường độ cao, đủ khả năng chịu va đập liên tục với băng. Phần mũi tàu được thiết kế đặc biệt để leo lên mặt băng rồi sử dụng trọng lượng hàng chục nghìn tấn của chính con tàu nghiền vỡ lớp băng phía dưới, mở đường cho các tàu hàng đi theo.
Những tàu lớn nhất của Nga hiện dài hơn 170 m, có lượng giãn nước hàng chục nghìn tấn. Công suất từ các lò phản ứng hạt nhân trên tàu được cho là đủ để cung cấp điện cho cả một thành phố cỡ trung, nhưng toàn bộ nguồn năng lượng này chủ yếu được sử dụng để duy trì khả năng phá băng liên tục.
Theo các chuyên gia, việc sử dụng năng lượng hạt nhân là yếu tố quyết định đối với loại phương tiện này. Nếu sử dụng nhiên liệu thông thường, tàu sẽ phải tiếp nhiên liệu thường xuyên - điều gần như không thể thực hiện tại những khu vực hầu như không có cảng biển ở Bắc Cực.
Việc Nga tiếp tục mở rộng hạm đội tàu phá băng được đánh giá gắn liền với chiến lược phát triển Tuyến đường biển phía Bắc (Northern Sea Route), tuyến hàng hải chạy dọc bờ biển Bắc Cực của Nga.
Khi biến đổi khí hậu khiến băng biển tan nhanh hơn, tuyến đường này ngày càng trở nên hấp dẫn vì có thể rút ngắn đáng kể thời gian vận chuyển hàng hóa giữa châu Á và châu Âu so với tuyến truyền thống đi qua kênh đào Suez.
Tuy nhiên, trong phần lớn thời gian của năm, khu vực này vẫn bị bao phủ bởi lớp băng dày. Các tàu phá băng hạt nhân đóng vai trò mở luồng, hộ tống tàu hàng và tàu chở khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) hoạt động quanh năm, qua đó giúp Nga duy trì khả năng khai thác tuyến vận tải chiến lược này.
Ngoài giá trị về giao thông, Bắc Cực còn được đánh giá là khu vực giàu tài nguyên với trữ lượng lớn dầu mỏ, khí đốt và nhiều loại khoáng sản. Việc băng tan tạo điều kiện thuận lợi hơn cho hoạt động khai thác, đồng thời khiến khu vực này trở thành tâm điểm cạnh tranh giữa nhiều cường quốc.
Không chỉ Nga, Mỹ, các quốc gia Bắc Âu và cả Trung Quốc đều đang gia tăng hiện diện tại Bắc Cực thông qua các chương trình nghiên cứu, đầu tư hạ tầng và phát triển năng lực hàng hải. Tuy nhiên, về năng lực tàu phá băng hạt nhân, Nga vẫn đang giữ khoảng cách đáng kể so với các đối thủ.
Giới quan sát cho rằng lợi thế này mang lại cho Moscow khả năng kiểm soát đáng kể đối với Tuyến đường biển phía Bắc - tuyến vận tải được kỳ vọng sẽ ngày càng quan trọng trong thương mại toàn cầu nếu tình trạng băng tan tiếp tục diễn ra.
Dù vậy, sự phát triển nhanh chóng tại Bắc Cực cũng làm dấy lên nhiều lo ngại về môi trường. Các chuyên gia cảnh báo việc gia tăng khai thác tài nguyên và mở rộng hoạt động hàng hải tại khu vực vốn rất nhạy cảm về sinh thái có thể tạo thêm áp lực đối với hệ sinh thái Bắc Cực, trong khi chính hiện tượng băng tan - yếu tố tạo điều kiện cho các hoạt động này - lại là hệ quả trực tiếp của biến đổi khí hậu.
