Trong không ít gia đình, việc khen con "Giỏi quá", "Thông minh thật", "Con nhà mình đúng là có năng khiếu" gần như là phản xạ tự nhiên. Mỗi khi trẻ đạt điểm cao, giải được bài khó hay làm được điều gì nổi bật, lời khen thường đi thẳng vào năng lực bẩm sinh.
Thoạt nghe, điều này hoàn toàn hợp lý. Trẻ được công nhận, được khích lệ, từ đó sẽ có thêm động lực để cố gắng hơn. Nhưng điều mà nhiều người không nhận ra là, kiểu khen này lại vô tình khiến trẻ hình thành một niềm tin rất "nguy hiểm", rằng giá trị của một cá nhân nằm ở việc phải luôn giỏi.
Trong khi đó, cách người Do Thái khen con lại đi theo hướng gần như ngược lại.
Họ không khen "giỏi", họ khen quá trình
Thay vì tập trung vào kết quả hay gắn nhãn năng lực, nhiều gia đình Do Thái chú ý đến cách đứa trẻ đạt được kết quả đó. Khi con làm tốt một việc, lời khen thường xoay quanh nỗ lực, cách suy nghĩ hoặc sự kiên trì.
Ví dụ, thay vì nói "Con giỏi quá", họ có thể nói "Con đã dành nhiều thời gian cho việc này", hoặc "Cách con tìm ra lời giải rất thú vị". Nghe qua có vẻ chỉ là thay đổi câu chữ, nhưng thực chất lại là thay đổi trọng tâm từ "Con là ai" sang "Con đã làm gì".
Ảnh minh họa
Sự khác biệt này khiến trẻ không bị đóng khung trong một danh xưng cố định như "giỏi" hay "thông minh". Thay vào đó, trẻ hiểu rằng kết quả đến từ quá trình, và quá trình thì luôn có thể cải thiện.
Một trong những hệ quả rõ rệt của việc khen vào năng lực là trẻ dễ trở nên sợ sai. Khi đã quen với việc được gọi là "giỏi", nhiều đứa trẻ bắt đầu né tránh những thử thách có nguy cơ thất bại, vì nếu làm không tốt, hình ảnh "giỏi" đó có thể bị phá vỡ. Ngược lại, khi được ghi nhận ở nỗ lực, trẻ ít bị áp lực phải giữ một danh hiệu nào đó. Việc thử sai trở nên "an toàn" hơn, vì giá trị của chúng không nằm ở kết quả hoàn hảo, mà nằm ở việc đã cố gắng như thế nào.
Đây cũng là lý do nhiều người nhận thấy trẻ em Do Thái thường có xu hướng đặt câu hỏi, tranh luận và không ngại bày tỏ quan điểm. Chúng không quá sợ việc mình nói sai, bởi sai lầm không bị xem là dấu hiệu của "kém thông minh".
Đằng sau cách khen này là một tư duy giáo dục rõ ràng: năng lực không phải thứ cố định. Trẻ có thể tiến bộ nếu tiếp tục học hỏi và rèn luyện. Khi một đứa trẻ liên tục được nghe những lời như "Con đã cố gắng rất nhiều", "Cách con làm hôm nay tốt hơn lần trước", chúng dần hình thành niềm tin rằng bản thân có thể thay đổi. Thay vì nghĩ "Mình không giỏi môn này", trẻ có xu hướng nghĩ "Mình chưa giỏi, nhưng có thể học thêm".
Chính sự khác biệt nhỏ trong cách nhìn này lại tạo ra khoảng cách lớn theo thời gian. Một bên dễ bỏ cuộc khi gặp khó, một bên tiếp tục tìm cách cải thiện.
Ảnh minh họa
Họ không khen ít đi, mà là khen đúng chỗ
Điều đáng chú ý là người Do Thái không phải là không khen con, mà họ khen rất nhiều, chỉ là khen theo cách khác. Trẻ vẫn được ghi nhận, vẫn cảm thấy được khích lệ, nhưng không bị ràng buộc vào một "danh hiệu" cố định.
Cách tiếp cận này cũng không đòi hỏi những thay đổi quá lớn trong đời sống hàng ngày. Đôi khi, chỉ cần điều chỉnh cách diễn đạt trong những tình huống quen thuộc, thay vì "Con thông minh thật", có thể chuyển thành "Con đã suy nghĩ rất kỹ"; thay vì "Giỏi quá", có thể nói "Con đã không bỏ cuộc".
Những thay đổi nhỏ này, nếu lặp lại đủ lâu, có thể dần hình thành một cách nhìn khác về bản thân trong tâm trí trẻ.
Không có một công thức chung cho mọi gia đình, và việc khen con cũng không phải cứ theo một khuôn mẫu là sẽ hiệu quả. Nhưng cách người Do Thái lựa chọn lời khen cho thấy một điều đáng suy ngẫm, đó là đôi khi, điều định hình một đứa trẻ không phải là chúng được khen nhiều hay ít, mà là được khen vì điều gì.
