Venice Art Biennale lần thứ 61 đánh dấu một bước ngoặt quan trọng đối với mỹ thuật Việt Nam khi lần đầu tiên có gian Triển lãm Quốc gia chính thức tại Venice – một trong những trung tâm nghệ thuật đương đại lớn nhất thế giới. Không gian trưng bày được đặt tại Ca’ Faccanon, một công trình kiến trúc lịch sử nằm ngay trung tâm thành phố Venice.
Với chủ đề “Vietnam: Art in Global Flow”, không gian triển lãm của Việt Nam không chỉ là nơi giới thiệu các tác phẩm nghệ thuật mà được xem như một tuyên ngôn về văn hóa - thể hiện một tư thế chủ động hội nhập, một khát vọng khẳng định bản sắc trong không gian nghệ thuật quốc tế.
Trong tổng thể đó, Lê Hữu Hiếu trở thành nghệ sĩ Việt Nam duy nhất có triển lãm cá nhân tại Venice Biennale 61. Hành trình của anh không dựa trên những thành công ngắn hạn mà là quá trình tích lũy lâu dài, gắn với nghiên cứu sâu về di sản, lịch sử và các chất liệu văn hóa Việt Nam. Trước Venice Biennale, Lê Hữu Hiếu đã từng tham gia Florence Biennale lần thứ XI, xuất hiện tại Miami Art Fair Week và tổ chức triển lãm tại Tesa 99 Arsenale Nord (Venice) năm 2021. Năm 2025, anh được vinh danh là "Nghệ sĩ tiên phong trong hành trình di sản UNESCO".
Họa sĩ, nghệ sĩ Lê Hữu Hiếu.
Triển lãm "Tằm" được xem là trung tâm của không gian Việt Nam tại Biennale năm nay. Tác phẩm sắp đặt không chỉ gây ấn tượng về mặt thị giác mà còn mang cấu trúc ý niệm đa tầng kết nối giữa ký ức, đời sống và triết lý văn hóa Việt. Lê Hữu Hiếu đã lựa chọn tiếp cận đời sống thường nhật – nơi lưu giữ bền bỉ những giá trị tinh thần của dân tộc qua nhiều thế hệ.
Không gian sắp đặt được tổ chức như một hành trình trải nghiệm. Người xem bước vào tác phẩm không theo một tuyến tính cố định mà di chuyển qua nhiều lớp không gian: Từ các cụm tượng thần đến trận đồ bát quái rồi quay về trung tâm là Ngôi Nhà trước khi kết thúc ở bức sơn mài khổ lớn. Hệ thống 12 pho tượng “Thần bảo hộ” xuất hiện xuyên suốt không gian đại diện cho các nguyên tố ngũ hành và những lực lượng gắn liền với đời sống nông nghiệp. Họ không mang danh tính cụ thể, mà tượng trưng cho những con người vô danh - những cá nhân bình dị nhưng góp phần làm nên lịch sử.
Một trong những điểm nhấn quan trọng của tác phẩm là hình tượng Tằm. Vòng đời của tằm, từ khi sinh ra, lớn lên, nhả tơ, hóa kén và trở thành bướm, được sử dụng như một ẩn dụ cho vòng đời của con người. Đó là hành trình của sự cống hiến, của việc để lại giá trị cho đời sau, trước khi rời đi trong im lặng.
Đáng chú ý, nghệ sĩ Lê Hữu Hiếu không chỉ sử dụng hình tượng tằm như một biểu tượng, mà còn trực tiếp nuôi tằm trên tác phẩm. Điều này biến “Tằm” thành một thực thể sống, nơi các quá trình sinh trưởng, biến đổi và kết thúc diễn ra liên tục. Nghệ thuật, trong trường hợp này, không còn là một đối tượng tĩnh, mà trở thành một quá trình động – một dòng chảy của sự sống.
Tác phẩm 3D ngũ hành.
Bên cạnh đó, việc sử dụng các chất liệu truyền thống như gỗ mít, tơ tằm, sơn mài, vàng lá và vỏ trứng không chỉ mang tính thẩm mỹ mà còn thể hiện chiều sâu văn hóa. Kỹ thuật hom đất – một phương pháp xử lý gỗ cổ truyền – được vận dụng như biểu tượng cho sự cân bằng âm dương. Khép lại hành trình là bức sơn mài khổ lớn nơi các biểu tượng nguồn cội như truyền thuyết trăm trứng được tái hiện, gợi mở vòng tuần hoàn sinh – diệt – tái sinh của vạn vật.
Nhà phê bình nghệ thuật Vittorio Sgarbi (Nguyên Thứ trưởng Bộ Văn hóa Italy) đã nhận xét về triển lãm cá nhân “Tằm” của nghệ sĩ Lê Hữu Hiếu: "Bộ tác phẩm sắp đặt "Tằm" tạo nên một mảng không gian hư cấu, vừa mang đậm hơi thở cuộc sống lại vừa có màu sắc kì ảo của các truyền thuyết, tín ngưỡng và văn hóa dân gian...".
Chia sẻ về hành trình của mình, Lê Hữu Hiếu cho biết cảm xúc lớn nhất khi góp mặt tại Venice Biennale là "sống lại": “Đó không chỉ là niềm vui khi đạt được một cột mốc quan trọng mà còn là sự giải tỏa sau gần một thập kỷ theo đuổi một giấc mơ tưởng chừng xa vời. Hành trình ấy không hề dễ dàng với nhiều thử thách cả về tài chính, thời gian và áp lực tinh thần. Đã có những lúc, ngay cả những người thân thiết nhất cũng đặt câu hỏi về sự lựa chọn của anh” – Lê Hữu Hiếu bày tỏ.
Venice Biennale giống như một “kỳ thi lớn” của Lê Hữu Hiếu.
Nhưng đối với Lê Hữu Hiếu, việc tham dự Venice Biennale 61 không chỉ là mục tiêu cá nhân. Đó là một cách để trả lời những câu hỏi lớn: Làm thế nào để đưa văn hóa Việt Nam đến với thế giới? Làm thế nào để tạo ra một hình ảnh đủ sâu, đủ mạnh để thuyết phục những khán giả khó tính nhất?
“Triển lãm sắp đặt “Tằm” vì thế không phải là kết quả của một khoảnh khắc cảm hứng mà là sự tích lũy của gần 10 năm nghiên cứu, thử nghiệm và chọn lọc. Từ chuyến tham quan Venice Biennale năm 2017, tôi đã bắt đầu xây dựng ý tưởng, liên tục điều chỉnh, loại bỏ và tái cấu trúc để tìm ra hình thức phù hợp nhất.
Song song với sáng tác là một quá trình nghiên cứu sâu rộng: Từ việc tìm hiểu các làng nghề truyền thống, khảo sát các di tích văn hóa, đến việc đọc tài liệu lịch sử và triết học. Tất cả nhằm phục vụ cho một mục tiêu duy nhất: đi đến tận cùng chiều sâu của văn hóa Việt Nam” anh kể thêm.
Ở góc độ cá nhân, Lê Hữu Hiếu cho rằng Venice Biennale giống như một “kỳ thi lớn” – nơi anh có thể kiểm chứng toàn bộ hành trình sáng tạo của mình. Nhưng vượt lên trên câu chuyện cá nhân, anh kỳ vọng hành trình này có thể mở ra một tiền lệ tốt cho các nghệ sĩ Việt Nam trong tương lai.
