Trong những ngày sum họp cuối năm, giữa mâm cơm đông đủ cô dì chú bác, nhiều người thuộc thế hệ 5X, 6X không khỏi chạnh lòng nghĩ về tương lai. Khi lớp người làm “trụ cột họ hàng” dần rời khỏi đời sống, con cháu đặc biệt là thế hệ con một sẽ đối diện với điều gì?
Câu chuyện không chỉ dừng lại ở sự phai nhạt quan hệ họ hàng, mà còn chạm đến một vấn đề sâu xa hơn: sức khỏe thể chất, tinh thần và gánh nặng chăm sóc trong xã hội hiện đại.
Khi quan hệ họ hàng không còn là “mạng lưới hỗ trợ” sức khỏe
Trước đây, trong mô hình đại gia đình, họ hàng không chỉ là kết nối tình cảm mà còn là nguồn lực hỗ trợ khi đau ốm, hoạn nạn.
Ở nông thôn, một người bệnh nặng có thể được anh em thay phiên chăm sóc, người lo thuốc thang, người trông con, người phụ việc đồng áng. Khi gia đình gặp biến cố, cả dòng họ cùng chung tay.
Ngày nay, cấu trúc gia đình thu nhỏ khiến “mạng lưới an toàn” ấy mỏng dần. Trong các đô thị, nhiều gia đình sống tách biệt trong chung cư, ít giao lưu, thậm chí không biết rõ hàng xóm. Khi ốm đau, họ chủ yếu dựa vào bệnh viện, bảo hiểm và dịch vụ thuê ngoài.
Sự thay đổi này đồng nghĩa với việc hỗ trợ từ họ hàng không còn là yếu tố mặc định.
Thế hệ trẻ và sự “đứt gãy” kết nối
Không ít người trẻ thừa nhận họ cảm thấy áp lực trong các buổi họp mặt đông đủ họ hàng. Những câu hỏi về công việc, thu nhập, hôn nhân, con cái đôi khi tạo ra căng thẳng tâm lý hơn là sự gắn kết.
Trong bối cảnh xã hội đề cao cá nhân, nhiều bạn trẻ lựa chọn duy trì những mối quan hệ mang lại giá trị cảm xúc tích cực, thay vì gắn bó vì nghĩa vụ huyết thống.
Điều này không chỉ phản ánh sự thay đổi trong quan niệm sống, mà còn liên quan đến sức khỏe tinh thần. Các chuyên gia tâm lý cho rằng, việc duy trì những mối quan hệ khiến cá nhân thường xuyên căng thẳng có thể ảnh hưởng tiêu cực đến trạng thái cảm xúc lâu dài.
Tuy nhiên, khi các mối liên hệ họ hàng dần lỏng lẻo, câu hỏi đặt ra là: Ai sẽ là điểm tựa khi biến cố sức khỏe xảy ra?
Con một và áp lực “4-2-1” trong chăm sóc người già
Tại nhiều gia đình, mô hình “4-2-1” (bốn ông bà, hai cha mẹ, một con) từng phổ biến trong nhiều năm. Điều này đồng nghĩa với việc một người con có thể phải gánh trách nhiệm chăm sóc nhiều người cao tuổi cùng lúc.
Trong bối cảnh dân số già hóa nhanh, các bệnh mãn tính như tim mạch, tiểu đường, huyết áp cao, sa sút trí tuệ ngày càng gia tăng. Việc đưa người thân đi khám định kỳ, nhập viện điều trị, ký giấy phẫu thuật hay chi trả viện phí đều đòi hỏi thời gian, tài chính và sức lực.
Nếu trước đây anh chị em có thể thay phiên nhau trực bệnh viện hoặc chia sẻ chi phí, thì với gia đình con một, gần như không có “phương án dự phòng”.
Nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng gánh nặng chăm sóc dài hạn (caregiver burden) có thể khiến người chăm sóc rơi vào tình trạng kiệt sức, mất ngủ, rối loạn lo âu hoặc trầm cảm. Áp lực kéo dài không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe tinh thần mà còn tác động ngược lại đến thể chất.
Sự cô đơn trong xã hội độc lập
Khi cha mẹ qua đời, người con một có thể đối diện với cảm giác trống trải sâu sắc hơn so với những người có anh chị em. Không chỉ là mất mát tình thân, mà còn là sự thiếu vắng một người cùng chia sẻ trách nhiệm, cùng bàn bạc khi xảy ra vấn đề sức khỏe hay tài chính.
Trong những quyết định quan trọng như phẫu thuật lớn, điều trị bệnh hiểm nghèo hoặc chăm sóc cuối đời cho người thân, việc không có người ruột thịt đồng hành có thể tạo ra áp lực tâm lý đáng kể.
Dù bạn bè có thể trở thành chỗ dựa tinh thần, nhưng họ cũng có gia đình và trách nhiệm riêng. Sự thiếu hụt “hệ sinh thái họ hàng” khiến mỗi cá nhân phải chuẩn bị tốt hơn về tài chính, bảo hiểm và kỹ năng tự chăm sóc sức khỏe.
Sự thay đổi là tất yếu, nhưng cần chuẩn bị
Các chuyên gia xã hội học nhận định, sự thu hẹp quy mô gia đình là hệ quả tất yếu của đô thị hóa và phát triển kinh tế. Xã hội hiện đại đề cao tính tự chủ, giảm sự phụ thuộc vào dòng họ.
Tuy nhiên, trong bối cảnh đó, mỗi gia đình cần chủ động hơn trong việc xây dựng “mạng lưới hỗ trợ” mới.
Thay vì chỉ trông chờ vào quan hệ huyết thống, người trẻ nên chú trọng xây dựng cộng đồng bạn bè, đồng nghiệp đáng tin cậy, tham gia các nhóm xã hội tích cực và chuẩn bị kế hoạch tài chính dài hạn.
Đồng thời, việc quan tâm đến sức khỏe bản thân từ sớm, duy trì lối sống lành mạnh, khám sức khỏe định kỳ, tham gia bảo hiểm đầy đủ – sẽ giúp giảm thiểu rủi ro khi không có nhiều người thân kề cận.
Về phía cha mẹ, thay vì cố níu giữ mô hình họ hàng đông đúc như trước, điều quan trọng là giúp con cái phát triển kỹ năng sống độc lập, khả năng quản lý cảm xúc và ý thức chăm sóc sức khỏe toàn diện.
“Thời đại ít họ hàng” – thử thách của sự trưởng thành
Tương lai có thể là một xã hội ít ràng buộc huyết thống hơn, nhưng điều đó không đồng nghĩa với sự thiếu vắng yêu thương. Các mối quan hệ sẽ được lựa chọn dựa trên sự đồng cảm, tôn trọng và giá trị chung.
Sự thay đổi ấy có thể khiến nhiều người lớn tuổi chạnh lòng. Song song với nỗi lo về sự phai nhạt họ hàng là yêu cầu cấp thiết về chuẩn bị sức khỏe cả thể chất lẫn tinh thần cho một xã hội già hóa nhanh và gia đình quy mô nhỏ.
Có thể, “thời đại ít họ hàng” sẽ là thời đại của những cá nhân độc lập hơn, nhưng cũng đòi hỏi sự chủ động hơn trong việc xây dựng điểm tựa cho chính mình.
Và trong hành trình đó, sức khỏe chứ không chỉ huyết thống mới là nền tảng bền vững nhất cho tương lai.
