Trong khi phần lớn thế giới đang hối hả với những kế hoạch cho năm 2026, tại Iran, người dân lại đang sống trong những ngày cuối cùng của năm 1404. Đây không phải là một sự nhầm lẫn về con số mà là minh chứng cho sự tồn tại của một trong những hệ thống đo lường thời gian chính xác nhất lịch sử nhân loại: lịch Hijri Shamsi, hay còn gọi là lịch mặt trời Ba Tư. Việc một quốc gia hiện đại vẫn duy trì hệ thống lịch riêng biệt không chỉ là nét đẹp văn hóa mà còn ẩn chứa những sự thật thú vị mà ít người biết tới.
Khác với Dương lịch (lịch Gregory) vốn dựa trên các quy tắc tính toán có sai số nhỏ qua từng thiên niên kỷ, lịch của người Iran là một hệ thống lịch quan sát dựa trên thiên văn học thuần túy. Điểm bắt đầu của năm mới, lễ hội Nowruz , không được ấn định vào một ngày cố định một cách máy móc. Thay vào đó, năm mới chỉ chính thức bắt đầu vào đúng khoảnh khắc Xuân phân, khi mặt trời băng qua xích đạo thiên cầu và làm cho độ dài ngày đêm bằng nhau. Điều này có nghĩa là mỗi năm, thời điểm đón giao thừa của người Iran có thể thay đổi theo từng giờ, từng phút, tạo nên một sự kết nối thiêng liêng và trực tiếp giữa con người với nhịp đập của vũ trụ.
Lịch của người Iran dựa trên quan sát thiên văn hơn là dựa trên quy tắc
Lịch Ba Tư hiện đại được hoàn thiện dựa trên những tính toán của nhà toán học và thiên văn học lỗi lạc Omar Khayyam vào thế kỷ 11. Nhóm của ông đã tạo ra một hệ thống lịch có độ chính xác kinh ngạc, với sai số chỉ khoảng 1 ngày sau mỗi 3,8 triệu năm. Để so sánh, lịch Gregory mà chúng ta đang dùng hàng ngày có sai số 1 ngày sau mỗi 3.226 năm. Sự chuẩn xác này giúp người Iran luôn giữ được sự đồng bộ tuyệt đối giữa các mùa trong năm và các hoạt động canh tác nông nghiệp, vốn là nền tảng của nền văn minh Ba Tư cổ đại.
Một điểm khác biệt rõ rệt khác nằm ở cách đặt tên và phân chia các tháng trong năm. Sáu tháng đầu tiên của lịch Ba Tư luôn có 31 ngày, năm tháng tiếp theo có 30 ngày và tháng cuối cùng có 29 ngày (hoặc 30 ngày vào năm nhuận). Cách phân chia này không hề ngẫu nhiên mà tương ứng với việc mặt trời di chuyển qua các chòm sao hoàng đạo. Tên của các tháng cũng mang đậm màu sắc triết học và tôn giáo Zoroastrian cổ xưa, ca ngợi các yếu tố tự nhiên như nước, lửa, đất và các thiên thần bảo hộ. Điều này tạo nên một bản sắc văn hóa không thể trộn lẫn, nơi thời gian không chỉ là những con số vô hồn mà là sự tôn vinh đối với tạo hóa.
Con số năm 1404 hiện tại của Iran cũng là một chi tiết gây tò mò. Giống như lịch âm của các quốc gia Hồi giáo khác, lịch Ba Tư lấy mốc thời gian từ cuộc di cư của Thiên sứ Muhammad từ Mecca đến Medina vào năm 622 Dương lịch. Tuy nhiên, vì người Iran tính theo chu kỳ mặt trời (khoảng 365 ngày một năm) thay vì chu kỳ mặt trăng (khoảng 354 ngày một năm), nên số năm của họ tăng chậm hơn. Đó là lý do tại sao theo âm lịch Hồi giáo, thế giới đang ở năm 1447, nhưng tại Iran mới chỉ là năm 1404. Sự lệch pha này là một ví dụ điển hình cho thấy cùng một xuất phát điểm tôn giáo nhưng cách diễn giải khoa học khác nhau sẽ tạo ra những dòng chảy thời gian khác nhau.
Người Iran vẫn sử dụng lịch của riêng mình cho đến ngày nay
Việc duy trì lịch riêng cũng tạo nên những đặc thù trong đời sống kinh tế và xã hội. Mọi văn bản hành chính, kế hoạch sản xuất và lịch học tập tại Iran đều tuân thủ nghiêm ngặt lịch Hijri Shamsi . Điều này đôi khi gây ra những thách thức trong giao thương quốc tế, buộc các doanh nghiệp và cơ quan ngoại giao phải sử dụng hệ thống quy đổi ngày tháng liên tục. Tuy nhiên, người Iran luôn tự hào về di sản này. Đối với họ, lịch Ba Tư là biểu tượng của trí tuệ tổ tiên và là sợi dây liên kết bền chặt giữa quá khứ huy hoàng với hiện tại đầy biến động.
Khi ngày 21 tháng 3 năm 2026 sắp đến, người dân Iran sẽ chào đón năm mới 1405. Trong khi cả thế giới đã đi qua quý đầu tiên của năm, thì tại vùng đất này, một vòng tuần hoàn mới của thiên nhiên mới thực sự bắt đầu. Sự tồn tại của lịch Ba Tư nhắc nhở chúng ta rằng thời gian là một khái niệm đa chiều, và mỗi nền văn hóa đều có quyền định nghĩa nhịp sống của riêng mình dựa trên những giá trị lịch sử và khoa học mà họ trân quý.
